AKYAKA

TARİH  Kızılçakçak adı ile bilinen ilçemiz 1534 yılında  Osmanlı Padişahı  Kanuni Sultan Süleyman tarafından feth edilerek Osmanlı İmparatorluğu topraklarına katılmıştır.1877-1878 yılları arasında Osmanlı İmparatorluğu ile Çarlık Rusyası arasında çıkan halk arasında 93 Harbi adı ile bilinen savaşa kadar Osmanlı İmparatorluğu sınırları içerisinde kalan ilçemiz bu savaş sonrasında Çarlık Rusyası işgali altında kalmıştır.1914 yılında çıkan 1.Dünya Savaşı sonlarına doğru 1917 yılında Çarlık Rusyasında vuku bulan Bolşevik ihtilali sonrasında rejim değiştiren  Rusya  S.S.C.B. adını alarak topraklarımızdan çekilmiştir.1917 yılından sonra Ermeni işgali altında kalan topraklarımız, 3 Kasım 1920 tarihinde Kazım Kara Bekir Paşa komutasındaki Türk orduları tarafından kurtarılarak tekrar Türk topraklarına katılmıştır.

           1922 ve 1926 yılları arasında ilçe teşkilatı olan Akyaka 1926 yılında Arpaçay ilçesine bağlanmak sureti ile Bucak idari birimine dönüştürülmüştür.1961 yılında Ülkemiz genelinde yapılan isim değişikliği sırasında ilçemiz Kızılçakçak ismini değiştirerek bugünkü ismi olan Akyaka adını almıştır.4 Haziran 1972 yılına kadar muhtarlıkla idare edilen Akyaka Bucağı yapılan ara seçimler ile belediye teşkilatına kavuşmuştur.

         19.06.1987 tarihinde kabul edilen 3392 sayılı 103  yeni ilçe kurulması ile ilgili kanun kapsamına alınarak 29 Temmuz 1988 gün ve 3392 sayılı kanun gereğince mülki taksimat yapılarak Akyaka İlçesi  olarak idare yapısına kavuşmuştur.
 

COĞRAFİ YAPI
           Konumu

 İlçemizin Doğusunda Ermenistan Cumhuriyeti,Batısında ve Güneyinde Kars İl merkezi ve Kuzeyinde Arpaçay İlçesi olup, 550 km2 topraklar üzerine kurulu bulunmaktadır. İlçemizin Ermenistan Cumhuriyeti ile 52 km. sınırı olup ilçe merkezinin ,Türkiye Cumhuriyetinin Ermenistan Cumhuriyeti ile bağlantısının olduğu Doğu Kapı sınır kapısı ile mesafesi 13 km.dir.
         İlçemizin rakımı 1477m. olmakla ülkemizin orta kısımlarında bulunan İç Anadolu,Güney Karadeniz veya İç Ege Bölgelerinin coğrafi yapısına sahiptir. Bu özelliği ile geniş düzlükler ve boz kırlara sahiptir.
         Kaynağını Sarıkamış ilçesinden alan Kars Çayı ve kaynağını ilçemiz sınırları içerisinde bulunan Terelik mevkiinden alan Karahan Çayı ilçemizden geçerek Akyaka’nın doğusunda Ermenistan Cumhuriyeti sınırında  bulunan Arpaçay Barajına dökülmektedirler.

Her iki çayda ilçemizde sulama amaçlı olarak kullanılmaktadırlar.
 

İklim ve Hava Şartları 

Yöremizde her ne kadar  sert Karasal  iklimin hakim olduğu düşünülmekteyse de  yapılan barajlar  sayesinde yer yer Kara Deniz ikliminin özellikleri görülmektedir. Yöremiz ve çevresinde yapılan çalışmalar sayesinde Evliya Çelebi ’nin  Seyahatnamesinde bahsettiği sert kış mevsimleri  tarihe karışmıştır.

         Yöremiz Karasal İklimin tipik özellikleri olan kışları soğuk yazları sıcak ve kurak olan nitelikleri taşımaktaysa da Ermenistan sınırlarımızda bulunan Arpaçay Barajı civarlarında bulunan köylerimizde yer yer Karadeniz ikliminin karakteristik özelliklerinden olan bol yağışlı ve nemli hava hüküm sürmektedir.
 

Toprak ve Arazi Durumu

          Merkez ve köyleri ile 550 km.2 topraklar üzerine kurulu bulunan ilçemizin tarıma el verişli sahası  yaklaşık 12.000 hektardır. Verilen miktarın 4675 hektarı sulu tarım arazisi olmakla beraber , 7375 hektarı ise kuru tarım arazisidir. Hayvancılık için bırakılan mera veya  yayla arazisi  13.000 hektardır. Bununla birlikte  ilçemizde son yıllarda yaygınlaşmaya başlayan bağ , bahçe veya sebze bahçeleri için ayrılan 450 hektar arazi vardır. Hububat arazisi olarak kullanılan  6000 hektar arazi  varsa da  bunun ancak 4/1 lik kısmı olan 1500 hektar arazi ekilebilmektedir. Geriye kalan 4500 hektar arazi ise nadasa bırakılmaktadır.

         İlçemizin Arpaçay ilçesine sınırı  olan  kuzey kısmı engebeli yer yüzü şekillerine sahip olmakla beraber bu kısım ilçemiz topraklarının % 30’luk kısmını kapsamaktadır. Bunun yanında geriye kalan % 70’lik arazi sulana bilir düz bir yapıya sahiptir. Sulama kanalları 1990 yılında Devlet su işleri tarafından yaptırılmış olup kaynağını Kara han çayı üzerine kurulmuş bulunan ve  Geçit köyü sınırları içerisinde bulunan Geçit barajından almaktadır.

         Kaynağını Sarıkamış ilçesinden alarak  ilçemiz sınırları içerisinden  Arpaçay barajına dökülen  Kars çayı ,  sınırlarımıza  batıdan girerek doğuya doğru geçmektedir. Ayrıca kaynağını Terelik mevkiinden alan Kara han çayı ise ilçemizi kuzeyden doğuya doğru geçerek Arpaçay barajına dökülmektedir. Ayrıca toprak ve arazi durumunu gösterir tablo aşağıya çıkartılmıştır.

EKONOMİ   

           İlçemizin ekonomik durumu Doğu Anadolu Bölgesinin karakteristik özelliği olan tarım ve hayvancılığa dayalıdır. Bu sektörlerle ilçe nüfusunun yaklaşık% 90 ‘nı geçimlerini temin etmektedir. Nüfusun geriye kalan % 10’luk kısmı ise küçük çaplı imalat sektörü ve ticari işletmelerle geçimlerini temin etmektedir.

        1999 verilerine göre ekonomik durum tablosu aşağıya çıkartılmıştır. 

             TARIM

             Sulanabilir Tarım Arazileri 

         550 km.2 topraklar üzerine kurulu bulunan ilçemizin tarıma  el verişli sahası  yaklaşık olarak 12100 hektardır. Verilen miktarın yaklaşık olarak 7375 hektarı kuru tarım arazisi iken ,4675 hektarı ise sulu tarım arazisi olarak kullanılmaktadır. Bununla birlikte ilçemizde son yıllarda yaygınlaşmaya başlayan sera,bağ,bahçe ve sebze bahçeleri için ayrılan arazi ise 450 hektardır. Hububat arazisi olarak kullanılmakta olan alan her ne kadar 6000 hektar ise de bunun ancak 1500 hektarı işlene bilmekte , geriye kalan 4500 hektarlık alan ise nadasa bırakılmaktadır.

İlçemizde bulunan su kanalları 1993 yılında Kara han çayı üzerine  Geçit köyü sınırları içerisine kurulan Geçit barajından kaynağını almaktadır. Sulana bilir arazi üzerinde çiftçilikle uğraşan vatandaşlarımızın tamamına yakını şeker pancarı ekimi yapmaktadır.2001 yılı rakamları ile ilçe genelinde şeker pancarı ekili alan 19900 hektardır. Bu alandan yaklaşık olarak 56930 ton şeker pancarı üretimi hedeflenmektedir. Üreticilerimize ise mahsullerinin karşılığı olarak yaklaşık 2.782.280.361.000 Türk Lirası ödenmesi planlanmaktadır .Pancar bölge müdürlüğümüze  çiftçilerimize mahsullerinin karşılığı olarak ödenen nakit paranın yanında şeker,gübre gibi ayni avanslarda ödenmektedir. Kars il merkezinde kurulu bulunan Kars Şeker Fabrikasının yıllık şeker pancarı alımının yaklaşık olarak 1/4’lük kısmı ilçemiz tarafından karşılanmakta olup,üretilen şeker pancarının şeker oranının yüksek olması sebebi ile şeker fabrikasınca tercih sebebidir.

 Kuru Tarım Arazileri

          İlçemizde kuru tarım arazisi olarak kullanılmakta olan 7375 hektar arazinin tamamına yakın bir kısmında hububat ekimi yapılmaktadır.2001 –2002 yılı hububat alım kampanyası döneminde  T.M.O. Akyaka Ajans Müdürlüğünce  6.000 ton kuru hububat alımı gerçekleşmiştir.

              Diğer Tarım Arazileri

İlçemizin işlenebilir diğer tarım arazilerinde çiftçilerimiz genelde ve hayvancılığı destekleyici olarak besiciliğini  yaptıkları hayvanların kışlık,yiyeceği olan ot yetiştirmekte veya sulanabilir bağ,bahçe,ve bostan gibi yerlerde kendi ihtiyaçlarını karşılamak için sebze yetiştirmektedirler

         İlçemizin ikliminin Doğu Anadolu bölgesinin ve ilimizin diğer yerlerine göre daha yumuşak olması sebebi ile yaş sebze üreticiliği ve seracılığa gayet müsaittir. Fakat halkımızın bu kültürden yoksun olması sebebi ile son yıllarda konu ile alakadar kamu kuruluşlarının yapmış oldukları çalışmalar sonrasında  halk tarafından yaş sebze üreticiliğine daha da önem verilmeye  başlanmıştır. Fakat  yapılan çalışmaların yetersizliğinden bu konunun ekonomiye gözle görünür bir katkısı bulunmamaktadır. Ayrıca tarla bitkileri üretim durumu tablosu aşağıya çıkartılmıştır.

 Hayvancılık

 İlçemizin bir diğer ana gelir kaynağı da hayvancılıktır.  Bu konuda ilçe genelinde her hangi bir örgütlenme olmayıp,aile işletmeciliği şeklinde üretim yapılmakta ve  çiftçilerimiz ürünlerini kendi imkanları ile pazarlamaktadır. İlçemizde büyük baş,küçük baş ve kümes hayvanları üreticiliği yapılmaktadır.

         1995 yılında başlayan canlı hayvan ve et ithalatı geçimini hayvancılıktan sağlayan diğer yörelerimiz gibi ilçemizde de  kendisini olumsuz yönde hissettirmiş ve hayvancılığımız olumsuz yönde etkilenmiştir.      

         Tarım kısmında dikkat edildiğinde de  anlaşılacağı üzere ilçemizdeki tarımda ,hayvancılığı desteklemek için yapılmaktadır. Üretilen tarımsal ürünlerin tamamının  yan ürünleri hayvan yiyeceği olarak kullanılmaktadır.

         İlçemizde hayvancılıkla uğraşan ailelerin tamamına yakın kısmı Mayıs ayının ortalarında hayvanları ile birlikte yaylalara çıkarlar ve eylül ayının sonlarında yaylalardan inerler. İlçemiz sınırları içerisinde Yerli kavak,Cebeci,Küçük Durduran,Şahnalar ve Bayraktar yaylaları bulunmaktadır.

         2001 yılı verilerine göre ilçemizdeki hayvan sayısı aşağıda çıkartılmıştır.

Yukarıda verilen bu rakamlar ile ilçemizde yapılan hayvancılıktan üretilen ürünlerin yıllık ortalama miktarı aşağıda çıkartılmıştır, aşağıda verilen rakamlarla son beş yılın ortalama değerleri alınmıştır. 

Küçük Çaplı İmalat Sektörü ve Ticari İşletmeler  

          İlçemizde hali hazırda kurulu bulunan bir sanayi kuruluşu yoktur .İlçemizdeki küçük çaplı imalat sektörleri şunlardır; İlçe merkezinde iki adet elektrikli  değirmen, İnce dere ve Kaya köprü köylerinde üç adet su değirmeni,ilçe merkezinde iki adet demir atölyesi ve bir adet soba imalat hanesi ile iki adet marangoz atölyesi bulunmaktadır.

         İlçemiz temel ihtiyaç maddelerini Kars il merkezine olan ulaşım kolaylığından dolayı  genellikle il merkezinden karşılamaktadır. Bunun yanında ilçe merkezinde ve köylerde bulunan küçük çaplı bakkallar ve ilçe merkezindeki iki adet market halkımızın temel ihtiyaç maddelerini karşılamaktadır. Ayrıca ilçe merkezinde bulunan ve hafta içi her gün kurulan hayvan pazarı da ilçemizin ticari hayatına renk katmaktadır.

       İlçemizde bulunan mükellef sayısı ve tahakkuk – tahsilatını gösterir tablo aşağıda çıkartılmıştır;

NÜFUS 

         İlçemiz merkezine bağlı 3 mahalle olup,ilçemizin toplam nüfusu  2000 nüfus sayımına göre 3816’dır.İlçemize bağlı bulunan 27 köyün ise toplam nüfusu 10.810’dur.Bunların toplamları alındığında ise ilçe genelinin nüfusu 14.626’dır.

         İlçemizin toprak ve nüfus bakımından en büyük köyleri ilçenin doğusunda bulunan  ve ilçeye 2 km. uzaklığı bulunan Demir kent köyü ile ,ilçenin kuzey doğusunda bulunan ilçeye yaklaşık 3 km. uzaklığı bulunan Esen yayla köyleridir.

         İlçemizin yıllık nüfus artışı % 0.74 civarındadır.İlçemizin merkez ve köylerine göre nüfus dağılımı aşağıdaki tabloda çıkartılmıştır.

İlçemiz nüfusunun tamamına yakın bir kısmını Azerbeycan ve Kafkasya göçmeni vatandaşlarımız oluşturmaktadır. İlçemizde Azeri şivesi  ile konuşulmaktadır. Çok renkli bir mozaik yapıya sahip olan ilçemizde, bütün toplulukların örf,adet ,gelenek ve göreneklerinden çok renkli karma  bir sentez oluşmuştur.

SOSYAL YAPI

         İlçe merkezimiz ve köylerinde genel olarak taş duvarlı ve toprak yapılı ev tipleri hakimdir. Bununla birlikte ilçe merkezinde kamuya ait hizmet binası ve lojmanları ile maddi durumları el verişli vatandaşlarımızın evleri modern görünümlü betonarme  binalardır.

         İlçemizde görev yapmakta olan kamu personeli her ne kadar bağlı bulundukları kuruluşların lojmanlarında ikamet etmekteyse de lojman sayısının az ve yetersiz olması sebebi ile dışarıda sağlıksız koşullara sahip yöresel evlerde ikamet etmektedirler. Bu bakımdan ilçede ev sıkıntısı çekilmektedir.

         İlçemizde toplam 9 tane dernek mevcut olup bunlardan Akyaka spor kulübü derneği dışında bulunan 8 derneğin 2’si okul derneği kalan 6 tanesi ise cami dernekleridir. İlçe merkezinde iki adet lokanta , 8 tane kahve hane mevcuttur.

 İlçe merkezinde standartlara uygun bir semt sahası ve bir kapalı spor salonu inşaatı devam etmektedir. İlçemizin  1.Amatör kümede mücadele eden tek spor kulübü Akyaka Spor kulübüdür. İlçemizde  her yıl mayıs ayında düzenlenmekte olan kaymakamlık kupası spor turnuvaları yöremiz insanları tarafından büyük ilgi ve beğeni ile takip edilmektedir.

         İlçemizde herhangi bir sosyal tesis bulunmayıp tadilatı Akyaka kaymakamlığı ve mahalli imkanlar ile sürmekte olan öğretmen evi bu konuda büyük bir açığı kapatacaktır. İlçe merkezi ve köylerde bulunan tabi güzelliklerin olduğu alanlar  halkımız tarafından piknik ve mesire yeri olarak kullanılmaktadır.

         İlçemizde Anavatan Partisi,Cumhuriyet Halk Partisi, Demokratik Sol  Parti , Doğru Yol Partisi, Demokrat Türkiye Partisi,Milliyetçi Hareket Partisi , Özgürlük ve Dayanışma Partisi  ve Fazilet Partisinin ilçe teşkilatları kurulmuştur.

         İlçemizde sinema,tiyatro,kültür sarayı bulunmamaktadır. İlçemizde hali hazırda kurulu bulunan bir halk kütüphanesi olmamakla birlikte bu konuda ki açığı Akyaka lisesinin  kendi bünyesinde kurmuş olduğu okul kütüphanesi kapatmaktadır.

 İlçemizde kutlanan , resmi ve dini bayramların yanı sıra  her yılın 3 Kasım günü Akyaka’nın kurtuluş günü olarak kutlanmaktadır. Ayrıca  Azeri vatandaşlarımız her yılın 21 Mart gününü Bahar Bayramı olarak kutlamaktadırlar.

         Bunların yanında her yıl mayıs ayı ortalarında  hayvanları ile birlikte yaylaya çıkan vatandaşlarımız yaz aylarını yaylada geçirdikten sonra kış mevsimine yakın eylül ayının ortalarında yaylalarından tekrar ikametlerine dönerler. İlçemiz sınırları içerisinde,Yerli kavak,Cebeci, Küçük durduran, Şahnalar,Bayraktar yaylaları bulunmaktadır.

SAĞLIK
         İlçemizde Akyaka Merkez Sağlık Ocağı ve Cebeci Sağlık Ocağı  mevcut olup,bu sağlık ocaklarına bağlı toplam 13  sağlık evi mevcuttur. Sağlık ocaklarının  ve sağlık evlerinin durumlarını içerir bilgi aşağıda çıkartılmıştır.

Merkez Sağlık Ocağı

          Merkez sağlık ocağımızda  üç doktor, yedi ebe ,bir sağlık memuru, bir çevre sağlık teknisyeni,iki memur ,iki şoför ve iki hizmetli kadrosu ile çalışmalarını sürdürmektedirler. Bunun yanında  Merkez sağlık ocağına bağlı olarak Kürek dere ve Demirkent köylerinde bulunan sağlık evinde bir tane ebe görevli olarak çalışmaktadır.  Merkez sağlık ocağına bağlı olup ta görevlileri olmaması sebebi ile halen kullanım dışı kalmış yedi köy sağlık evi bulunmaktadır. Bu sağlık evleri  Çetin durak,Kalkan kale,Üç pınar,Esen yayla, Şahnalar,Duraklı  ve Sulak bahçe köyleridir. Bunun yanında Merkez Sağlık Ocağımıza bağlıköyler ,Çetindurak, Sulakbahçe, Esenyayla, Hacıpiri, Üçınar, Demirkent, Kayaköprü, Şahnalar, Karahan, Çamu-lu ,Aslanhane,K.Aküzüm, B.Pirveli, Kalkankale, Duraklı, Kürekdere, İncedere ve Geçit köyleridir.

Araç gereç bakımından Merkez Sağlık Ocağında,1 adet Renault Marka binek oto, bir adet arazi tipi Landrover marka arazi tipi ambulans ve bir adette Ford Transit marka ambulans bulunmakta ve her üç araçta faal durumda bulunmaktadır.

Cebeci Sağlık Ocağı

          İlçemize bağlı Cebeci Sağlık Ocağında ise  1 hemşire, 1 ebe ve bir hizmetli olup,sağlık ocağına bağlı,Büyükdurduran,Akbulak,Boyuntaş ve İbiş sağlık evleri görevlileri bulunmadığından dolayı kullanım dışı kalmışlardır. Cebeci Sağlık Ocağı İlçemizin rakım olarak yüksek kesimlerinde bulunan Cebeci,Ak bulak,Boyun taş,Büyük durduran,İbiş,Kaya döven,Süngü dere ve Yerli kavak köylerinde kışın veya herhangi bir sebepten dolayı aciliyet gerektiren konularda müdahale edebilmek amacı ile çalışmalarını sürdürmektedir. Bunun yanında diğer sağlık ocakları gibi küçük çocuklara  aşı yapmak,bağlı köylerde her ay yapılan aile planlaması konusunda toplantılar yapmak,halkı aydınlatmak ve bu konuda halkın ihtiyaç duyduğu ilaçları dağıtma görevleri gibi asli görevlerini de ifa etmektedirler. Cebeci sağlık ocağında herhangi bir vasıta bulunmamakla beraber,1 Doktora acilen  ihtiyaç duyulmaktadır.

EĞİTİM ve KÜLTÜR

           İlçemizin okur yazarlık oranı % 98 ‘ dir.

          İlçe Milli Eğitim Müdürlüğümüze bağlı 1 Öğretmenevi, 1 Halk Eğitim Merkezi Müdürlüğü, 1 Lise , 27’si Köylerde olmak üzere toplam 31 İlköğretim okulu vardır. Bunlardan birisi Atatürk Pansiyonlu İlköğretim Okulu, 6’sı 8 sınıflı İlköğretim Okulu, 24’ü 5 sınıflı birleştirilmiş İlköğretim okuludur. Bu birleştirilmiş sınıflı 24 ilköğretim okulundan 7’si kapalı bulunmaktadır. Kapalı bulunan 7 İlköğretim okulundan 1’si Atatürk Pansiyonlu İlköğretim kuluna yerleştirilmiş, 6 İlköğretim okulu ise taşımalı eğitim kapsamına alınmıştır. İlçemizde öğrenim gören lisede 226 öğrenci, ilköğretimde ise toplam 2462 öğrenci ve  114 öğretmenle eğitime devam edilmektedir.

           İlçemize bağlı bileşik beş sınıflı ilköğretim okulları  öğrenci sayısı,öğretmen sayısı ve derslik sayısı aşağıdaki tabloda çıkartılmıştır.

İDARİ YAPI
         İlçemize bağlı 27 köy bulunmaktadır. İlçe merkezin de bulunan Akyaka Belediyesinden başka belediye yoktur. İlçe merkezi ve köylerinin çoğunluğu yerleşimlerini  düzlük alanlarda ve toplu bir şekilde yapmışlardır. Fakat ilçemizin kuzey kısmında bulunan İbiş,Cebeci.Kayadöven,Boyuntaş ve Süngüdere köylerimiz ilçemizin yüksek ve dağlık kısımlarına kurulmuşlardır.

         İlçemizde teşkilatı bulunan Kamu Kurum ve Kuruluşları şunlardır :

1-     Milli Eğitim Müdürlüğü                    11- PTT Müdürlüğü

2-     Tapu Sicil Müdürlüğü                     12- Tedaş Baş Mühendisliği

3-     Nüfus ve Vatandaşlık Müdürlüğü       13- Özel İdare Müdürlüğü

4-     Malmüdürlüğü                               14- Köy Hizmetleri Şantiye Şefliği

5-     Tarım İlçe Müdürlüğü                      15- TMO Bölge Ajansı

6-     Müftülük                                      16- Şeker Fb.Akyaka Pancar İş.Şefliği

7-     Adliye                                         17- DDY. Akyaka Gar Şefliği

8-     Sağlık Grup Başkanlığı                    18- Tarım Kredi Koop.Müdürlüğü

9-     İlçe Emniyet Amirliği                      19- Belediye Başkanlığı

10- İlçe Jandarma Komutanlığı

         Resmi Kurumlardan,Kaymakamlık büroları,İlçe Emniyet Amirliği Milli Eğitim Müdürlüğü, Nüfus ve Vatandaşlık Müdürlüğü, Tapu Sicil Müdürlüğü ve Mal Müdürlüğü Hükümet Konağı’ nda ,diğerleri ise kendi hizmet binalarında faaliyetlerine devam ettirmektedirler.

Geri