SARIKAMIŞ

TARİH     
Sarıkamış İlçesinin tarihi  M.Ö. devirlere kadar uzanmaktadır. 11. Yüzyılda Sultan Alparslan tarafından Bizans hakimiyetinden alınarak Selçuklu hakimiyetine, 1534 Yılında da Kanuni Sultan Süleyman döneminde Osmanlı hakimiyetine giren ilçe bu dönemde Kars Eyaletine bağlı bir Liva idi.

1828 ve 1855 yıllarında iki defa Rus işgaline uğrar ancak, 1829 Edirne ve 1856 Paris Antlaşmaları ile yeniden  Osmanlı hakimiyetine girer.

1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sonunda 40 yıl süre ile Rus işgali altında kalan Sarıkamış, 29 Eylül 1920’de Rus işgalinden kurtarılarak 3 Aralık 1920 tarihli Gümrü Antlaşması ile yeniden Türk hakimiyetine girmiştir.

İlçenin yakın tarihimizde de önemli izleri bulunmaktadır. 1. Dünya Savaşında, Enver Paşa komutasındaki Türk Ordusunun 1915 kışında aşmak istediği Sarıkamış Allahuekber Dağlarında bazı kaynaklara göre 60 bin, bazı kaynaklara göre de 90 bin Mehmetçik soğuktan donarak şehit olmuştur. Bu talihsiz olayda şehit olanların anısına Kars-Sarıkamış karayolu üzerinde yaptırılan “Şehitler Anıtı” Sarıkamış’ın  yakın tarihimizdeki acı ve unutulmaz izlerini yansıtmaktadır.

COĞRAFİ YAPISI      Sarıkamış, Ülkemizin doğu Anadolu Bölgesinde yer alan, Doğusunda Selim ve Kağızman, batısında Şenkaya ve Horasan, Güneyinde Horasan ve Eleşkirt, Kuzeyinde ise Selim ve Şenkaya İlçe sınırları ile çevrili, ortalama yüksekliği 1500-2000 metre olan yüksek bir plato durumundadır.
      En yüksek dağı 3138 metre rakımlı  Aladağ’ dır. Aladağ’ ı 2909 metre rakımlı Süphan Dağı, 2835 metre rakımlı Balıklı Dağı, 2599 metre rakımlı Kösedağı, 2634 metre rakımlı Çıplakdağ ve 2849 metre rakımlı Soğanlı Dağı takip etmektedir. Başlıca akarsuları Aras Nehri,  Kars Çayı, Zivin ve Keklik Dereleri’dir. Akarsuların akışlarının düzensizliği ve derin vadileri takip etmelerinden dolayı sulamada fazla kullanılmamaktadır.

İlçenin yüzölçümü 1732 km²  olup, 30 bin hektarlık alanı Sarıçam ormanları ile kaplıdır. İlçenin kadastrosu yapılmadığından tarım arazilerinin miktarı bilinmemektedir.
      Karasal iklime sahip olan Sarıkamış’ta kışları çok soğuk ve sert, yazlar ise serin geçmektedir. Kış aylarının 7-8 ay devam ettiği ilçede en yağışlı ay Mayıs, en kurak ay ise Aralık’tır. Kar yağışı ortalama 1-2 metre olmaktadır.

NÜFUS            
      İlçenin nüfusu; 22 Ekim 2000 tarihinde yapılan Genel Nüfus tespitine göre, 23.505 İlçe merkezi nüfusu ve 33.829 Köyler nüfusu olmak üzere, toplam 57.334’dir. Nüfusun %61’i köylerde %39’u ilçe merkezinde yaşamaktadır. 1990 Yılı baz alındığında 6 yıllık süre içinde Ancak bu azalış yöredeki istihdam imkanları ve gelir kaynaklarının yetersizliğinden kaynaklanan göç olgusunun bir sonucudur. Nüfus idaresinde yaklaşık 154.000- açık kayıt mevcut olup, nüfusun yaklaşık 100.000’ i (mevcut nüfusun yaklaşık iki katı) Sarıkamış dışında ikamet etmektedir. En çok nüfusa sahip olan köyümüz 2.594 nüfusla Yukarı Sarıkamış Köyü, en az nüfusa sahip olan köyümüz ise 59 nüfusla Yarkaya Köyü’dür.

İDARİ YAPI
      İlçeye bağlı bir Merkez İlçe Belediyesi, 56 köy muhtarlığı ve Merkez İlçe Belediyesine bağlı 7 mahalle muhtarlığı mevcuttur.

Köylere bağlı 7 adet mezra ve iki adet yayla yerleşim birimi bulunmaktadır. İlçe merkezi ve köylerin çoğunluğunda yerleşim yapısı toplu olup, bazı köylerde mahalle ve mezra şeklinde yerleşim yapısı mevcuttur. İdari teşkilatlanma ilçenin genel yapısına uygun olmasına rağmen bazı köylerin merkeze olan uzaklığı ve mezra şeklindeki bağlıları kamu hizmetlerinin götürülmesinde kısmen sıkıntı doğurmaktadır.

SOSYAL VE KÜLTÜREL YAPI
      İlçe merkezi ve köylerin çoğunluğunda yerleşim genellikle toplu olup, bazı köylerde mezra ve mahalle şeklinde yerleşim birimleri mevcuttur. Köylerden İlçe merkezine gelen göç nedeniyle ilçe merkezinde konut sorunu yaşanmaktadır. Halkın konut ihtiyacının karşılanması da ancak Toplu Konut Projeleri ile mümkün olacaktır. Köylerdeki evlerin tamamına yakını taş duvar ve damlı yapı şeklinde olup, ilçe merkezinde de çarpık bir yapılaşma mevcuttur. İlçe merkezindeki eski evlerin tamamı taş duvar ve damlı yapı şeklinde olup, yeni yapılar betonarme şeklinde devam etmektedir.

Sarıkamış Kültürel faaliyetlerin yoğun olduğu Doğu Anadolu Bölgesinde yer almasına ve çok eski bir yerleşim merkezi olmasına rağmen geleneksel Anadolu kasabası görünümündedir. Halkın en önemli geçim kaynağı tarım ve hayvancılığa dayalı bir ekonomik model içinde kırsal aile işletmeciliği şeklindedir. Ancak ilçedeki gelir kaynakları ve istihdam alanlarının sınırlı ve yetersiz olması Sarıkamış halkını göçe zorlamakta ve nüfus sürekli azalma eğilimi göstermektedir.

Ataerkil aile sisteminin geleneksel özellikleri yörenin en yaygın aile biçimi ve yaşam şeklini oluşturmaktadır. Çağın ilerleyen hayat modeline uygun olarak İlçe merkezi ve kırsal kesimlerdeki giyim tarzı da aynı ölçüde çağdaş özellikleri ihtiva etmesine rağmen kırsal kesimlerde yöreye özgü folklorik giyim tarzına da rastlanmaktadır. Geleneksel beslenme şekli hala geçerlidir, beslenmede tahıl ürünleri ve hayvansal gıda maddeleri ilk sırada yer alır. ( Başlıca mahalli yemekleri, kete, tava ketesi, velibağ, haşıl, hangel, erişte ve kesme çorbası’dır.) Yöre halkının büyük bir bölümü ekmeğini hala kendisi pişirmektedir.

Tarım ve hayvancılığın ana geçim kaynağı olduğu yörede genellikle kadın ve erkeğin birlikte çalışmasının yanında küçük yaştaki çocukların işgücünden eğitimine engel olacak derecede yoğun bir şekilde yararlanılmaktadır. Yörede evlenmeler genellikle görücü usulü ile gerçekleştirilir. Komşu ziyaretleri genellikle kadınlar arasında yapılır. Erkekler ise bu esnada kahvehanelerde oturur. Yörede sosyal yaşantı komşu ziyaretleri, kayak sporu, mesire yerlerindeki piknikler, geleneksel hale getirilen Sarıkamış Sarıçam Şenlikleri (Temmuz ayında yapılan güreş, sünnet, kros, folklör ve yemek etkinlikleri şeklinde yapılmaktadır.) ve nişan , düğün, cirit oyunları ve at yarışları gibi etkinliklerle sınırlıdır. Sarıkamış’a özgü Sarıseyran, talan, üç ayak., şeker oğlan gibi folklor oyunları mevcut olup, ulusal ve yöresel bayramlarda yerel kıyafetlerle davul-zurna eşliğinde oynanmaktadır.
     

ULAŞIM VE ALTYAPI DURUMU
      İlçemiz, Kars-Erzurum Karayolu ve Demiryolu üzerindedir. Kars İl Merkezine 54 km, Erzurum İl Merkezine 153 km. uzaklıkta olup, ulaşım şehirlerarası yolcu otobüsleri, İlçe Belediyesi ve özel yolcu taşıma araçları ile sağlanmaktadır.
İlçeye bağlı 56  köyde de kış aylarındaki yoğun kar yağışından kaynaklanan geçici aksaklıklar dışında herhangi bir ulaşım problemi yaşanmamaktadır. Kış mevsimindeki yoğun kar yağışı ve tipiden kaynaklanan ulaşım aksaklıklarının kısa sürede giderilebilmesi için Karayolları ve Köy Hizmetleri ekiplerinin yeterli sayıda araç ve ekipmanla seri çalışmaları gerekmektedir.

İlçe merkezinde kanalizasyon şebekesi mevcut olup, köylerimizden Yayıklı Köyünde  ve Yukarısarıkamış  Köyünde  devam eden kanalizasyon şebekesi haricinde kanalizasyon şebekesi olan köy bulunmamaktadır. İlçe merkezi ve bütün köylerde enterkonnekte sisteme bağlı elektrik enerjisi mevcuttur. Sarıkamış’ın elektrik ihtiyacı Horasan Enerji Nakil Hattı ve iki adet Kars enerji Nakil Hattına bağlı toplam 200 trafo vasıtasıyla karşılanmaktadır. İlçe merkezinde ve köylerdeki trafo kapasitesi yetersiz olup, ilçe merkezi ve köylerdeki trafo kapasite artırımı 2000 yılı programına alınmış, çalışmalar devam etmektedir.
İlçe merkezinde 1237 hat kapasiteli 1 adet Elektro-Mekanik tip, 1 adet 2934 hat kapasiteli Dijital telefon santrali ve köylerde toplam 1056 hat kapasiteli 13 adet otomatik telefon santralleri ile bağlantılı olarak bütün yerleşim birimlerinde otomatik telefon mevcuttur. (İnkaya 352, Karakurt 456, Akören 264, Balıklı 400, Odalar 256, Karaurgan 328, Yayıklı 376, Yeniköy 320, Belencik 344, Armutlu 264, Kalebaş 256, Başköy 144, Alisofu 296 aboneli telefon santrali.)
      İlçe merkezi ile köylerin çoğunluğunda içmesuyu yetersiz olup, Yarkaya, Çardakçatı ve Koçoğlu köyleri olmak üzere toplam 3 köyde içme suyu bulunmamaktadır. İlçe genelinde sulama göleti yada sulama kanaletleri olmaması nedeniyle sulu tarımda çok büyük sıkıntı yaşanmaktadır. Televizyon yayınlarından TRT  tarafından İlçe Merkezi ile Handere, Kazıkkaya ve Karaurgan köylerinde kurulan TRT yansıtıcılarının yanında özel TV yansıtıcılarıyla ilçe merkezinde TRT ve özel TV kanalları, köylerde de TRT  yayınları yanında halkın kendi imkanlarıyla sahip olduğu uydu antenleriyle özel TV kanalları da seyredebilmektedir. İlçede özel TV ve radyo yayını yapılmamaktadır.

EĞİTİM
      İlçe merkezinde Sarıkamış Lisesi (10 derslikli), Anadolu Lisesi (13 derslikli), Endüstri Meslek Lisesi (8 derslikli), İmam-Hatip Lisesi (16 derslikli), Ticaret Meslek Lisesi (8 derslikli), ve Anadolu Kız Meslek Lisesi (7 derslikli), ile Karaurgan Lisesi (3 derslikli),  olmak üzere yedi adet lisede toplam 1201 öğrenci; İlçe merkezinde toplam 119  derslikli 9 adet olmak üzere toplam 328 derslikli 68 adet İlköğretim Okulunda toplam 10.843 öğrenci, ilçe merkezinde bir adet bağımsız Anaokulunda 50 öğrenci ile Eğitim ve öğretime devam edilmekte olup, 3 köy  ve 2  mezradaki okullar kapalı durumdadır. (Kazantaş-Boğakale İlköğretim Okulları öğretmensizlikten, Sırataşlar Köyü İ.O., öğrencisizlikten, Kzılçubuk Köyü, Taşlıgüney-Sonveren ilköğretim Okulları köy boşalmasından, Yarkaya Köyü İ. Okulu da Kağızman YİBO’ya taşındığından kapalı bulunmaktadır.)
      Sekiz yıllık Temel eğitim programı kapsamında 18 köy ve 2 mezradaki 36 birinci kademe, 390 ikinci kademe olmak üzere toplam 426 öğrenci biri ilçe merkezinde olmak üzere 7 taşıma merkezine taşınmaktadır. ( Sarıkamış Merkez İlköğretim Okuluna Yağbasan, Mescitli, Hamamlı, Yeni gazi, Bozat ve Çatak İlköğretim Okullarının ikinci kademesindeki toplam 212 öğrenci ; Başköy ilköğretim Okuluna Eşmeçayır,Balıklı ve Karaköse İlköğretim Okulunun ikinci kademesindeki 139 öğrenci; Yeniköy İlköğretim Okuluna  Sırbasan ve Sırataşlar ilköğretim Okullarının  ikinci kademesindeki 21 öğrenci; Karaurgan İlköğretim Okuluna  Balabantaş, Akören, Kurbançayır ve Isısu İlköğretim Okullarındaki ikinci kademesindeki  152  öğrenci; İnkaya İlköğretim Okuluna  Taşlıgüney İlköğretim Okulunun ikinci  kademesindeki 21 öğrenci; Belencik İlköğretim Okuluna Odalar İlköğretim Okulunun ikinci  kademesindeki 31 öğrencisi; Karakurt İlköğretim Okuluna Kalebaş, Uzungazi, Karapınar ve Beşyol İlköğretim Okullarının  ikinci kademesindeki  138  öğrencisi taşınmaktadır.
      İlçe merkezinde 1999-2000 Eğitim-Öğretim yılında hizmete giren 288 öğrenci kapasiteli ilköğretim öğrenci yurdunda (Kazantaş,  Akkoz, Akkoz  Yayla,Köroğlu, Balıklı, Boyalı,  Kalebaş,  Kayalıboğaz,  Handere,  Parmakdere, Süngütaşı, Topkaya,Taşlıgüney-Maksutçuk köyleri İlköğretim Okullarının toplam 116 ikinci kademe öğrencileri)  27 köy ve 2 mezradaki toplam 335 ikinci kademe öğrencisinin kalması planlanmış olup, halen 231 öğrenci yatılı olarak eğitimlerine devam etmektedirler. 10 köyde (Çamyazı, Alisofu, Armutlu, Başköy, Yeniköy, Karaurgan, İnkaya, Belencik, Karakurt ve Yayıklı) birinci ve ikinci kademe ilköğretim Okulu eğitimi verilmektedir. Köylerde İlköğretim Okullarına bağlı 86 adet okul lojmanı, ilçe merkezinde  de 8 adet olmak üzere toplam 94 lojman mevcut olup, ihtiyacı karşılamakta yetersiz kalmaktadır. İlçe merkezinde 133 branş, 67 sınıf öğretmeni, köylerde ise 44 branş,171 sınıf öğretmeni olmak üzere toplam 177 branş ve 238 sınıf öğretmeni mevcuttur.
      İlçe merkezinde  Kafkas Üniversitesine bağlı Beden Eğitimi ve Spor Yüksek Okulu (1993-1994 Eğitim- Öğretim Yılında hizmete açılan Yüksekokul İlçe Merkezinde Kültür Bakanlığına ait Kütüphane binasında hizmet vermektedir. 100 dönümlük arazisi  üzerinde hizmet binasının yapımına  başlanmış olup, inşaatı  devam  etmektedir.) İki  özel  sürücü  kursu, bir Üniversite  Hazırlık Dershanesi ve bir adet Özel Erkek Öğrenci Yurdu mevcuttur. Kütüphane hizmetleri Yüksekokula tahsis edilen binanın bir bölümünde yürütülmektedir. Halk Eğitim Merkez Müdürlüğü ile  Endüstri Meslek Lisesi bünyesindeki  Çıraklık Eğitim Merkezinde çeşitli  branşlarda yaygın eğitim faaliyetlerine devam edilmektedir.
      Lise  ve İlköğretim  Okullarında  genellikle  her yıl branş öğretmeni sıkıntısı yaşanmaktadır. Ancak Milli Eğitim Bakanlığınca yapılan atamalarla  ve okullar arası geçici  görevlendirmelerle  branş öğretmeni ihtiyacı giderilmeye  çalışılmaktadır. Köylerdeki  ilköğretim  okullarında çok büyük sınıf ve branş öğretmeni açığı bulunduğundan eğitim ve öğretim olumsuz etkilenmektedir.İlçe genelinde  okuma  yazma  oranı % 93 olup, yüksekokula devam eden öğrenci  sayısı da azımsanamayacak    orandadır.
      SAĞLIK 
      İlçemizde bir adet Devlet Hastanesi ve bir adet merkezde olmak üzere 6 adet sağlık ocağı (Merkez S.O., Kazıkkaya Sağlık Ocağı, Karakurt Sağlık Ocağı, , Çatak Sağlık Ocağı, Karaurgan Sağlık Ocağı ve Çamyazı Sağlık Ocağı) ve bağlı 19 adet sağlık evi (Merkez Sağlık Ocağına bağlı, Y. Sarıkamış, Hamamlı, Handere, Alisofu; Çamyazı Sağlık Ocağına bağlı Taşlıgüney ve İnkaya; Karakurt Sağlık Ocağına bağlı Kalebaş, Uzungazi, Şehithalit ve Şehitemin; Kazıkkaya Sağlık Ocağna bağlı Başköy, Armutlu, Karaköse ve Balıklı; Çatak Sağlık Ocağına bağlı Yukarı sallıpınar ve Asbuğa; Karaurgan Sağlık Ocağına bağlı Akören, Yeniköy ve Köroğlu Sağlık evleri) ile bir adet Verem Savaş Dispanseri vasıtasıyla sağlık hizmetleri yürütülmektedir.
      İlçedeki sağlık kuruluşlarında  1 Uzman Dr., 1 Diş Hekimi, 12 Pratisyen Hekim, 34 Hemşire, 31 Ebe, 8 sağlık memuru, 1 diyetisyen, 1 röntgen teknisyeni, 1 anestezi teknisyeni, 2 laborant, 2 sıtma işçisi ve 41 memur olmak üzere toplam 135 sağlık personeli görev yapmaktadır. Sağlık hizmetlerinde kullanılan 5 adet Ambulans ve 1 adet hizmet otosu mevcuttur.
Devlet Hastanesinin  uzman hekim ihtiyacı ile Kazıkkaya Sağlık Ocağının Dr. İhtiyacı ve 16 sağlık evinin ebe ihtiyacı bulunmaktadır.
     

EKONOMİK      

Sarıkamış Ekonomisi genel olarak tarım ve hayvancılığa dayalı olup, ilçe merkezindeki Sümerbank Ayakkabı Fabrikası ilçenin tek sanayi kuruluşudur. Tarım alanında genellikle Arpa, Buğday, Fiğ, Çavdar, Yonca ile sınırlı miktarda Patates Fasulye, Nohut, Mercimek gibi ürünler yetiştirilmektedir, ancak pazara yönelik üretim yapılmamaktadır.
Hayvancılık alanında küçük ve büyükbaş hayvancılıkla et ve süt üretimi yapılmasına rağmen Handere ve Hamamlı köylerindeki küçük çaplı iki mandıra dışında hayvansal ürünlerin değerlendirilmesine yönelik herhangi bir tesis bulunmamaktadır. Karaurgan Köyünde bir adet Alabalık Tesisi mevcuttur.
      Halkın gelir seviyesi genellikle düşük olup, istihdam alanlarının sınırlı olması nedeniyle çalışabilir nüfus diğer il ve ilçelere göç etmektedir. İlçe genelinde 12 tarımsal kalkınma kooperatifi, 2 Tarım Kredi Kooperatifi ile 4 adet banka şubesi mevcuttur. İlçe merkezi ve köylerde kadastro çalışmalır yapılmadığından orman arazisi dışında kalan arazi miktarları net olarak bilinmemektedir.
      İlçe merkezinde bulunan Kayak Merkezi Sarıkamış Ekonomisi için önemli bir potansiyel teşkil etmektedir.

Geri